کرمک و کرم روده کودکان

هدف درمان ریشه‌کنی کرم بالغ و تخم‌ها، رفع خارش پرینه‌ای/شب‌بیداری، و قطع انتقال به سایر اعضای خانواده و هم‌کلاسی‌هاست. آستانهٔ شروع درمان در کرمک بالینی است، نه صرفاً آزمایشگاهی: مشاهدهٔ کرم سفید نازک در ناحیهٔ پرینه‌ال هنگام شب یا تست نواری (تست اسکاچ/cellophane tape) مثبت در صبح کفایت می‌کند؛ در کودک با خارش پرینه‌ای شبانهٔ کلاسیک و سابقهٔ تماس خانوادگی، شروع درمان تجربی نیز پذیرفته است. به‌دلیل نرخ بالای سرایت، همهٔ اعضای خانوار باید هم‌زمان و صرف‌نظر از علامت‌دار بودن درمان شوند. برای سایر کرم‌های روده‌ای (آسکاریس، تریکوریس، کرم قلاب‌دار)، آستانهٔ شروع تأیید تخم/کرم در آزمایش مدفوع (O&P) است؛ در مناطق آندمیک، برنامه‌های دفع کرم دوره‌ای (mass drug administration) بر اساس پروتکل کشوری/WHO حتی بدون علامت انجام می‌شود.

خط اول درمان کرمک، یک تک‌دوز خوراکی از mebendazole 100 میلی‌گرم (قرص جویدنی) یا albendazole 400 میلی‌گرم است؛ هر دو با تکرار دقیقاً همان دوز پس از ۲ هفته، صرف‌نظر از رفع علامت، برای ازبین‌بردن کرم‌های تازه از تخم‌های باقی‌مانده. این رژیم در همهٔ گروه‌های سنی بالای محدودهٔ ایمنی (معمولاً بالای ۱ تا ۲ سالگی) ثابت است و بر خلاف بسیاری از داروهای کودکان بر پایهٔ وزن تیتره نمی‌شود. نرخ پاسخ با یک دوره کامل (دو دوز) در هر دو دارو بالا و نزدیک به هم است؛ انتخاب بین این دو بیشتر بر اساس در دسترس بودن، فرم دارویی (جویدنی در برابر قرص/سوسپانسیون) و ترجیح خانواده است، نه برتری بالینی قاطع یکی بر دیگری.

در کرمک بدون عارضه، ترکیب هم‌زمان دو ضدکرم توصیه نمی‌شود و «تشدید درمان» عمدتاً به‌معنای تکرار برنامه‌ریزی‌شدهٔ دوز دوم در هفتهٔ دوم، و در صورت تداوم علامت پس از آن، افزودن یک دورهٔ سوم دو تا چهار هفته بعد است. در عفونت مختلط با سایر کرم‌های روده‌ای (هم‌زمانی کرمک با آسکاریس/تریکوریس/کرم قلاب‌دار)، به‌جای تک‌دوز، دورهٔ چندروزهٔ mebendazole 100 میلی‌گرم دوبار در روز به‌مدت ۳ روز ارجح است، چون پوشش کرم قلاب‌دار و تریکوریس با تک‌دوز ضعیف‌تر است. تشدید واقعی درمان دارویی معمولاً نیازمند سوئیچ بین دو گروه دارویی متفاوت (نه دو بنزیمیدازول هم‌خانواده) در موارد مقاوم است، نه ترکیب هم‌زمان. جزء غیردارویی تشدید درمان — که به‌اندازهٔ دارو حیاتی است — شامل شست‌وشوی روزانهٔ صبحگاهی، تعویض و شست‌وشوی داغ ملحفه/لباس‌زیر، کوتاه‌نگه‌داشتن ناخن و اجتناب از خاراندن و مکیدن انگشت است.

در عدم تحمل یا موارد نادر منع مصرف بنزیمیدازول‌ها — و نیز به‌عنوان گزینهٔ ارجح در بارداری — pyrantel pamoate (با دسترسی محدودتر) جایگزینی با مکانیسم اثر متفاوت (مسدودکنندهٔ نورومسکولار) است؛ دوز آن ۱۱ میلی‌گرم/کیلوگرم تک‌دوز خوراکی (حداکثر ۱ گرم) است، با تکرار دقیقاً همان دوز پس از ۲ هفته، مشابه الگوی تکرار دوز بنزیمیدازول‌ها. عود یا تداوم علامت پس از دو دورهٔ کامل درمان (چهار دوز در فاصلهٔ دو هفته‌ای) بیشتر به بازعفونت محیطی نسبت داده می‌شود تا مقاومت دارویی واقعی؛ در این حالت، پیش از تغییر دارو، بازبینی رعایت بهداشتی و درمان هم‌زمان خانواده/مهدکودک اولویت دارد. برای کرم قلاب‌دار همراه با کم‌خونی، albendazole بر mebendazole تک‌دوز ارجحیت دارد (نرخ پاسخ بالاتر)؛ برای تریکوریازیس مقاوم به تک‌دوز، دورهٔ سه‌روزه یا افزودن یک ضدکرم دیگر زیر نظر متخصص عفونی/گوارش کودکان مطرح می‌شود.

نارسایی کلیه/کبد: به‌سبب جذب سیستمیک محدود در رژیم تک‌دوز، نیازی به تنظیم دوز کلیوی نیست؛ در نارسایی کبدی یا هنگام تکرار دوره‌های چندروزه، پایش آنزیم‌های کبدی محتاطانه توصیه می‌شود. بارداری و شیردهی: mebendazole و albendazole در بارداری — به‌ویژه سه‌ماههٔ اول — اجتناب می‌شوند (داده‌های محدود در انسان، احتیاط تراتوژنیک نظری)؛ چون کرمک بیماری خطرناکی نیست و به‌ندرت علامت شدید ایجاد می‌کند، رویکرد ارجح در بارداری به‌تعویق‌انداختن هر درمان دارویی تا پس از زایمان و تمرکز صرف بر اقدامات بهداشتی است. در صورت نیاز واقعی به درمان دارویی (علائم قابل‌توجه)، pyrantel pamoate به‌دلیل جذب سیستمیک بسیار محدود بر هر دو بنزیمیدازول ارجحیت دارد؛ طبق CDC و Red Book، درمان دارویی در بارداری — در صورت لزوم — باید تا سه‌ماههٔ سوم (نه سه‌ماههٔ دوم) به تعویق بیفتد. در شیردهی، به‌سبب جذب سیستمیک اندک هر سه دارو، داده‌های نگران‌کننده گزارش نشده ولی احتیاط و مشورت پزشکی توصیه می‌شود. سالمند: جمعیت هدف اصلی نیست، اما در مراقبان سالمند خانوار، دوز بزرگسال بدون تغییر و با پایش کبدی در تکرار دوره‌ها کافی است. کودک: برای بالای ۱ تا ۲ سالگی (بسته به برگهٔ اطلاعات دارو) دوز ثابت بزرگسال به‌کار می‌رود؛ زیر این سن، داده‌های ایمنی و اثربخشی محدودتر است و کاهش دوز/احتیاط بر اساس صلاح‌دید پزشک کودکان و پروتکل مصرف لازم است؛ کرمک در زیر ۲ سالگی نیز نادر است.

در رژیم تک‌دوز/کوتاه‌مدت استاندارد، پایش آزمایشگاهی روتین لازم نیست؛ پیگیری بالینی رفع خارش و عدم مشاهدهٔ کرم طی ۲ تا ۴ هفته کافی است. در دوره‌های چندروزه یا تکرارشونده (عفونت مختلط، عود مکرر)، بررسی دوره‌ای آنزیم‌های کبدی و شمارش خون منطقی است. تداخل‌های مهم: کاربامازپین و فنی‌توئین با القای آنزیمی می‌توانند غلظت و اثربخشی mebendazole/albendazole را کاهش دهند؛ سایمتیدین غلظت albendazole را افزایش می‌دهد (در رژیم تک‌دوز کرمک اهمیت بالینی محدود دارد). موارد ارجاع/هشدار: